1. Lời tục rằng: “Sống cái nhà, già cái mồ”, còn nói có chữ nghĩa thì hai công trình xây dựng quan trọng của mỗi kiếp đời là “dương cơ” và “âm phần”. Tuy có khu biệt thành hai trú sở lúc sống và lúc chết là như vậy, song cái nhà / dương cơ của người Việt ta dành phần cho người đã chết coi ra hơi bị nhiều, đặc biệt là các từ đường. So với phần dành cho người sống, cái phần không gian dành cho người chết lại thường được tập trung nhiều công sức, tiền bạc và nhiều nỗ lực trang trí, điêu khắc mỹ thuật hơn hết.
Việc thờ tự tổ tiên ở xứ ta không chỉ là chuẩn mực luân lý mà còn nhằm chỉ rõ “ta là một nhân vị có cội có nguồn, chứ không phải là một tay ma cà bông… không có gia phả!”. Phụng thờ tổ tiên là một nghĩa vụ của đạo hiếu được chế định trong cổ luật hẳn hòi nên không gian thờ tự năm đời (ngũ đại mai thần chủ) ở mỗi gia đình là một thiết chế cụ thể. Đó là quy phạm của thế gian, còn ở khía cạnh tín ngưỡng, tập hợp vong hồn tổ tiên là một bộ gia thần có công năng chứng giám và phù hộ cho con cháu trong mọi việc làm ăn sinh sống. Chính vì vậy, nơi thờ tự tổ tiên là không gian thiêng liêng nhất trong nhà, ở đó diễn ra sự thông linh của con cháu ở trần thế với cõi trên của những người khuất mày khuất mặt. Tín ngưỡng này bắt nguồn từ quan niệm “vạn vật hữu linh” (animism), đó là niềm tin về sự bất tử của linh hồn: Thác là thể phách, còn là tinh anh. Thể phách hiểu là vía, tinh anh là hồn. Nhưng còn có niềm tin khác vào sự “kính thành”, như Kinh Thư viết, đại ý: Trời không thân với ai, chỉ thân với người hay kính (…). Quỷ thần thường không chứng giám cho ai, chỉ chứng giám cho kẻ hay thành. Thông thường, người ta nói "Hữu cầu tất ứng"; song việc cầu khẩn đòi hỏi sự thành kính.

2. Người đời đa sự nên đa cầu, mà hễ đa cầu thì lắm lo toan và lo sợ. Bởi vậy nên tập hợp các vong hồn tổ tiên, đối với họ coi ra chưa đủ mạnh để bảo hộ tất cả mọi sự mong cầu của họ - vốn dĩ quá đa dạng và phong phú.

Mong cầu sinh học cơ bản của con người là ăn, chính vì vậy, bếp lửa trong nhà là không gian quan trọng nhất và cổ xưa nhất, chí ít là khi con người bước vào thời “văn hóa chín”, từ bỏ dần cái thói “ăn tươi nuốt sống”. Và cũng từ cái không gian đó, bếp tượng trưng sự sống chung, cho mái ấm gia đình, cho mối quan hệ giữa người đàn ông và người đàn bà, cho tình yêu, cho sự kết hợp lại với nhau và sự gìn giữ lửa. Bếp là nơi đun nấu thức ăn nên nó là trung tâm của cuộc sống, từ đó cuộc sống được ban cho, được duy trì. Bởi vậy, hầu hết các tộc người đều tôn kính bếp, nó trở thành điện thờ - nơi con người cầu sự bảo hộ của Thượng đế và là nơi thờ cúng: ngọn lửa bốc lên như một cửa ngõ thông linh của họ với cõi trên. Vì vậy nên ông Táo (Táo quân) được tôn là “Đệ nhất gia chi chủ” và ông Táo có trách nhiệm giám sát công tội của con người để đến ngày 23 tháng Chạp, lên trời đọc bản nhận xét ưu khuyết điểm hằng năm của gia chủ cho Ngọc Hoàng nghe, đặng vị Thiên đế này ra quyết định xếp loại A, B, C cho thiên hạ. Cõi thiêng thứ hai này nằm ở nhà bếp, ở đó có bài vị ghi rõ “Đông Trù tư mệnh Táo phủ thần quân”.

Trong tập tục thờ Táo, cũng có nơi - như vùng Biên Hòa (Đồng Nai), Quảng Nam và một số địa phương khác - thờ bài vị “Định phúc Táo quân” ở trang thờ, đặt ở gian giữa nhà chính (hoặc trên bàn thờ gia tiên, hoặc trên cửa chính quay mặt vào bàn thờ này) được chính danh là noi thờ Ngũ tự: Táo, Tỉnh (giếng), Môn (cửa), Hộ (nhà) và Trung lựu. Vị Táo quân này có người gọi là Phật Táo, chủ việc phúc đức của gia đình và không can dự vào việc củi lửa gì cả.

3. Sau Táo quân được người Việt thờ phổ biến, kế là thần Trung lựu. Trung lựu là máng xối, nghĩa rộng là gian nhà giữa và thần Trung lựu chính là Thổ thần của ngôi nhà, bởi theo phương vị của ngũ hành thì Thổ chủ phương vị trung ương [bốn hành khác chủ bốn phương: Mộc (đông), Kim (tây), Hỏa (nam), Thủy (bắc)]. Kinh Xuân Thu có câu: "Tại gia đắc tự Trung lựu, tại xã tắc vị Xã dã" - nghĩa là trong nhà phải thờ thần Trung lựu, ngoài thôn phải thờ thần Xã (thần Đất của thôn xã). Thờ cúng Trung lựu tức thờ cúng thần Đất - sau này gọi là Thổ Địa hay ông Địa.

Thần Đất chiếm vị trí quan trọng đối với cư dân nông nghiệp, do đó, ở thôn làng lập miếu thờ Thổ thần. Còn Thổ Địa là thần Đất bản gia, được thờ ở gian giữa, hiểu giản đơn là giữa nhà, nơi thờ đặt sát mặt đất và sau này chính danh là thần Long Mạch (Long thần).

Thần Thổ Địa bản gia là thần chủ diện tích đất của ngôi nhà, song theo tín lý phồn thực, đất sản ra ngũ cốc, hoa màu, tức đem lại sự phồn thịnh cho con người. Chính vì vậy, Thổ Địa được coi là thần Tài Lộc. Khi kinh tế hàng hóa phát triển, các nhóm kinh doanh phi nông nghiệp có nhu cầu về một vị thần chuyên trách về tiền bạc, và thế là thần Tài ra đời. Thần Tài xứ ta thực ra là Thổ Địa Phước Đức chính thần của người Hoa - cả về hình tướng và tín tý. Dù thời thế thay đổi, thế lực kim tiến của kinh tế hàng hóa doanh nghiệp đã lấn át nông sản nông nghiệp nhưng thần Tài xứ ta luôn được thờ chung với Thổ Địa như một cặp đôi mà theo quan niệm "ngũ hành tương sinh" thì Thổ sinh Kim. Hai vị thần này chiếm cõi thiêng giữa nhà.

Toàn bộ cuộc đất thổ cư lại do một thần Đất khác chủ quản. Người ta xây một cái miếu nhỏ cao chân, gọi là miếu thờ Thổ chủ và bài vị trên đó thường ghi là Thổ thần. Vị thần này được xác tín theo tâm thức “Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá”. Thổ chủ là chủ đất, được khấn vái là Chủ Ngung Man Nương. Chủ Ngung (hay còn gọi là Chúa Ngu); thậm chí là Chúa Ngu Ma Vương (nhân vật trong Tây Du Ký) là thần chủ quản bốn góc (ngang) của cuộc đất thổ cư.

4. Bao trùm lên toàn bộ khu vực cư trú là một cõi thiêng bao la hơn và nguồn gốc cũng quá xa xưa mà ngày nay chúng ta có thể hiểu được từ tập tục dựng cây nêu ở trước sân vào dịp Tết.

“Nêu” là “Bẹo ra cho người ta thấy” (Đại Nam quấc âm tự vị, 1895, T.I, tr.78). vậy thì cây nêu là cây (tre) dùng để bẹo lên những gì cho người ta thấy rõ. Trong thực tế đó là nơi người ta treo các thứ lễ vật (trầu cau), vật trấn yểm (tiền đồng), khánh (một thứ nhạc cụ), tấm vỉ tre đan (gọi là bùa “tứ tung ngũ hoành”)… để dọa ma quỷ, không cho chúng xâm nhập vào gia cư trong mấy ngày đầu năm. Đó là do về sau chịu ảnh hưởng của các tôn giáo, chủ yếu là Đạo giáo và Phật giáo. Chứ thực ra, cây nêu vốn là cái bàn thờ, bày biện các đối tượng thờ cúng của các cộng đồng thời cổ sơ. Hãy quan sát cây nêu của tộc người ở Tây Nguyên và miền núi Tây Bắc, Việt Bắc. Ở đó, phần gốc thông với cõi đất ở dưới âm, phần thân cây bày biện bàn thờ vong hồn tổ tiên, nhiên thần (núi, rừng, ruộng rẫy…) và trên ngọn là mặt Trời, mặt Trăng. Về sau, khi các đối tượng thờ tự có nơi thờ tự cố định riêng, phân hóa ra các đền, điện, án thờ, bàn thờ, thì cây nêu biến thành cây hương (miền Bắc) và cái bàn thiên (miền Nam). Giờ đây cái bàn thiên trước sân nhà hay trên ban công, nơi gia chủ “đêm đêm thắp ngọn đèn trời” - là cõi thiêng nối kết nơi cư trú với trời đất.

Nói chung, đến đầu thế kỷ 21 này, mặc dù lịch sử đã không ngừng công việc tổng hợp mới cũ và tích hợp các luồng văn hóa ngoại sinh với các yếu tố nội sinh, thì dường như cơ tầng văn hóa sàn của người Việt ta vẫn còn mang dấu ấm tâm thức “vạn vật hữu linh”. Nói gì thì nói, song đây đó người ta vẫn cơ hồ rằng “tứ tung linh tàng”, tức nơi nơi vẫn bàng bạc điều linh thính, nhất là khi ai đó gặp chuyện khó mà không còn cách giải quyết bằng các biện pháp thế tục.

BÀI: HUỲNH NGỌC TRẢNG
ẢNH: TRỌNG NHÂN

(KTNĐ số 07-2006)